Ética da inteligência artificial

Da tecnoética de Mario Bunge aos desafios contemporâneos

Autores

DOI:

https://doi.org/10.35362/issn.1850-0013-1054

Palavras-chave:

inteligência artificial, tecnoética, ética aplicada, responsabilidade tecnológica, Mario Bunge

Resumo

Este artigo apresenta uma revisão dos desafios contemporâneos da ética da inteligência artificial (IA), a partir das abordagens atuais da ética aplicada à tecnologia. Analisase a contribuição de Mario Bunge para a tecnoética e sua relevância no contexto atual, marcado pelo crescimento de sistemas autônomos, aprendizado de máquina e tomada de decisão algorítmica. Com base nesse quadro, examinam-se questõeschave como transparência, equidade, responsabilidade e impacto social da IA. São comparadas diferentes perspectivas, destacando os debates sobre o equilíbrio entre inovação e controle ético. Por fim, propõem-se linhas de trabalho para fortalecer uma ética da IA que responda aos desafios emergentes.

Downloads

Não há dados estatísticos.

Biografia do Autor

Antoni Hernández-Fernández, Universidade Politécnica da Catalunha

Professor adjunto do Instituto de Ciências da Educação e membro do Comitê de Ética da Universidade Politécnica da Catalunha (UPC), Espanha.

Referências

Altmann, G., & Koch, W. A. (2011). Systems: New paradigms for the human sciences. Berlín: Walter de Gruyter.

Boden, M. A. (2010). Creativity and art: Three roads to surprise. Oxford: Oxford University Press.

Bunge, M. (2019 [1974]). Por una tecnoética. Conferencia «Ethics in an Age of Pervasive Technology», Technion, Haifa. En Filosofía de la tecnología (131-143). Barcelona: Edicions IEC-Iniciativa Digital Politècnica.

Bunge, M. (2012). Filosofía de la tecnología y otros ensayos. Lima: Fondo Editorial.

Bunge, M. (2013). Pseudociencia e ideología. Pamplona: Laetoli.

Bunge, M. (2019). Filosofía de la tecnología. Barcelona: Edicions IEC-Iniciativa Digital Politècnica. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/169030.

Carbonell, E. & Sala, R. (2002). Aún no somos humanos: propuestas de humanización para el tercer milenio. Barcelona: Península.

Coeckelbergh, M. (2019). Artificial intelligence: Some ethical issues and regulatory challenges. Technology and regulation, 2019, 31-34. DOI: https://doi.org/10.71265/a9yxhg88.

Comisión Europea (2024). Ley de la IA, Reglamento (UE) 2024/1689 por el que se establecen normas armonizadas sobre inteligencia artificial. Recuperado de: https://digital-strategy.ec.europa.eu/es/policies/regulatory-framework-ai.

Cortina, A. (1996). El estatuto de la ética aplicada. Hermenéutica crítica de las actividades humanas. Isegoría, 13, 119–127.

Crawford, K. (2021). Atlas of AI: power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. New Haven: Yale University Press.

Cukurova, M. & Miao, F. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO Publishing. Recuperado de: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391104.

Diéguez, A. (2024). Pensar la tecnología. Barcelona: Shackleton books.

Du Sautoy, M. (2020). Programados para crear. Barcelona: Acantilado.

Estampa (2022). Cartografía de la IA. Proyecto Artístico disponible en abierto en: https://cartography-of-generative-ai.net/.

EU-HLEG (2019). A definition of AI: main capabilities and disciplines. Bruselas: Comisión Europea. Recuperado de: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/definition-artificial-intelligence-main-capabilities-and-scientific-disciplines.

Fügener, A., Grahl, J., Gupta, A., & Ketter, W. (2022). Cognitive challenges in human–artificial intelligence collaboration: Investigating the path toward productive delegation. Information Systems Research, 33(2), 678-696. DOI: https://doi.org/10.1287/isre.2021.1079.

Gordon, J. S. & Nyholm, S. (2024). Ethics of Artificial Intelligence. En The Internet Encyclopedia of Philosophy. Recuperado de: https://iep.utm.edu/ethics-of-artificialintelligence/.

Hernández-Fernández, A. (2024a). Tecnoética en el uso de la inteligencia artificial: el derecho a no ser desnudado. En Perspectivas contemporáneas en educación: innovación, investigación y transformación (1234-1251). Dykinson. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/422475.

Hernández-Fernández, A. (2024b). Inteligencia artificial para docentes según la UNESCO. Educational Evidence. Recuperado de: https://educationalevidence.com/inteligencia-artificial-para-docentes-segun-la-unesco/.

Hernández Fernández, A. (2025a). Inteligencia artificial y diseño. Revista Gráfica, 13(26), 265-288. DOI: https://doi.org/10.5565/rev/grafica.461.

Hernández Fernández, A. (2025b). Intel·ligència artificial i creativitat en l’ensenyament artístic. Revista Imatges Colbacat, 5, 11-20. Recuperado de: https://hdl.handle.net/2117/430178.

Hernández Fernández, A. (2025c). Desnudando mujeres: sesgo de género en la inteligencia artificial generativa de imagen. En: WSCITECH25 (12-24). Recuperado de: https://hdl.handle.net/2117/428809.

Holmes, W., Bialik, M. & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.

Innerarity, D. (2025). Una teoría crítica de la inteligencia artificial. Barcelona: Galaxia Gutenberg.

Kahneman, D., Sibony, O. & Sunstein, C. R. (2021). Ruido: Un fallo en el juicio humano. Barcelona: Debate.

López de Mántaras, R. (2023). 100 coses que cal saber sobre intel·ligència artificial. Valls: Cossetània Edicions.

Ramírez Marqués, E. (2020). Tecnoètica a l’Educació Secundària Obligatòria. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/333380.

Maleki, N., Padmanabhan, B. & Dutta, K. (2024). AI hallucinations: a misnomer worth clarifying. En 2024 IEEE conference on artificial intelligence (CAI) (133-138). IEEE. DOI: https://doi.org/10.1109/CAI59869.2024.00033.

Martínez, N. (2021). Tecnoètica al segon cicle de l’Educació Secundària Obligatòria (3r i 4t d’ESO). Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/349488.

Miao, F., & Shiohira, K. (2024). AI competency framework for students. UNESCO Publishing. Recuperado de: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391105.

Mokiy, V. (2023). Transdisciplinarity and Artificial Intelligence in the Service of Sustainable Development of Society. Artificial Intelligence and Human Mediation, 61. Recuperado de: Artificial-Intelligence-and-Human-Mediation-Invited-editors-and-coauthors-Leonardo-Costa-and-Mariana-Thieriot.pdf.

Muñoz Cuenca, A. (2022). Futuro, ética y digitalización: una propuesta de introducción de la tecnoética en la asignatura “Tecnología e Ingeniería”. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/370731.

O’neil, C. (2018). Armas de destrucción matemática: cómo el big data aumenta la desigualdad y amenaza la democracia. Madrid: Capitán Swing Libros.

Ortega y Gasset, J. (1982 [1939]). Meditación de la técnica y otros ensayos sobre ciencia y filosofía. Buenos Aires: Espasa-Calpe Argentina. En: Obras, vol. 21. Madrid: Revista de Occidente.

Pareto, J. & Torras, C. (2024). To each Technology Its Own Ethics? A Reply to Sætra & Danaher. Philosophy & Technology, 37(3), 107. DOI: https://doi.org/10.1007/s13347-024-00798-w.

Pareto, J., Román, B. & Torras, C. (2021). The ethical issues of social assistive robotics: A critical literature review. Technology in Society, 67, 101726. DOI: https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2021.101726.

Quintanilla, M. Á. (2017). Tecnología: un enfoque filosófico y otros ensayos de filosofía de la tecnología. Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica.

Salles, A., Evers, K., & Farisco, M. (2020). Anthropomorphism in AI. AJOB neuroscience, 11(2), 88-95. DOI: https://doi.org/10.1080/21507740.2020.1740350.

van der Rijt, J. W., Mollo, D. C. & Vaassen, B. (2025). AI Mimicry and Human Dignity: Chatbot Use as a Violation of Self-Respect. arXiv preprint arXiv:2503.05723.

Véliz, C. (2021). Privacidad es poder. Madrid: Debate.

Verbeek, P. P. (2005). What things do: Philosophical reflections on technology, agency, and design. University Park: Pennsylvania State Univ. Press.

Verbeek, P. P. (2011). Moralizing technology: Understanding and designing the morality of things. Chicago: University of Chicago Press.

Wingström, Roosa, Hautala, Johanna & Lundman, Riina (2024). Redefining creativity in the era of AI? Perspectives of computer scientists and new media artists. Creativity Research Journal, 36(2), pp. 177-193. DOI: https://doi.org/10.1080/10400419.2022.2107850.

Downloads

Publicado

2026-09-14

Como Citar

Hernández-Fernández, A. (2026). Ética da inteligência artificial : Da tecnoética de Mario Bunge aos desafios contemporâneos . Revista Iberoamericana De Ciencia, Tecnología Y Sociedad - CTS, 21, 67–92. https://doi.org/10.35362/issn.1850-0013-1054