Ética da inteligência artificial
Da tecnoética de Mario Bunge aos desafios contemporâneos
DOI:
https://doi.org/10.35362/issn.1850-0013-1054Palavras-chave:
inteligência artificial, tecnoética, ética aplicada, responsabilidade tecnológica, Mario BungeResumo
Este artigo apresenta uma revisão dos desafios contemporâneos da ética da inteligência artificial (IA), a partir das abordagens atuais da ética aplicada à tecnologia. Analisase a contribuição de Mario Bunge para a tecnoética e sua relevância no contexto atual, marcado pelo crescimento de sistemas autônomos, aprendizado de máquina e tomada de decisão algorítmica. Com base nesse quadro, examinam-se questõeschave como transparência, equidade, responsabilidade e impacto social da IA. São comparadas diferentes perspectivas, destacando os debates sobre o equilíbrio entre inovação e controle ético. Por fim, propõem-se linhas de trabalho para fortalecer uma ética da IA que responda aos desafios emergentes.
Downloads
Referências
Altmann, G., & Koch, W. A. (2011). Systems: New paradigms for the human sciences. Berlín: Walter de Gruyter.
Boden, M. A. (2010). Creativity and art: Three roads to surprise. Oxford: Oxford University Press.
Bunge, M. (2019 [1974]). Por una tecnoética. Conferencia «Ethics in an Age of Pervasive Technology», Technion, Haifa. En Filosofía de la tecnología (131-143). Barcelona: Edicions IEC-Iniciativa Digital Politècnica.
Bunge, M. (2012). Filosofía de la tecnología y otros ensayos. Lima: Fondo Editorial.
Bunge, M. (2013). Pseudociencia e ideología. Pamplona: Laetoli.
Bunge, M. (2019). Filosofía de la tecnología. Barcelona: Edicions IEC-Iniciativa Digital Politècnica. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/169030.
Carbonell, E. & Sala, R. (2002). Aún no somos humanos: propuestas de humanización para el tercer milenio. Barcelona: Península.
Coeckelbergh, M. (2019). Artificial intelligence: Some ethical issues and regulatory challenges. Technology and regulation, 2019, 31-34. DOI: https://doi.org/10.71265/a9yxhg88.
Comisión Europea (2024). Ley de la IA, Reglamento (UE) 2024/1689 por el que se establecen normas armonizadas sobre inteligencia artificial. Recuperado de: https://digital-strategy.ec.europa.eu/es/policies/regulatory-framework-ai.
Cortina, A. (1996). El estatuto de la ética aplicada. Hermenéutica crítica de las actividades humanas. Isegoría, 13, 119–127.
Crawford, K. (2021). Atlas of AI: power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. New Haven: Yale University Press.
Cukurova, M. & Miao, F. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO Publishing. Recuperado de: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391104.
Diéguez, A. (2024). Pensar la tecnología. Barcelona: Shackleton books.
Du Sautoy, M. (2020). Programados para crear. Barcelona: Acantilado.
Estampa (2022). Cartografía de la IA. Proyecto Artístico disponible en abierto en: https://cartography-of-generative-ai.net/.
EU-HLEG (2019). A definition of AI: main capabilities and disciplines. Bruselas: Comisión Europea. Recuperado de: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/definition-artificial-intelligence-main-capabilities-and-scientific-disciplines.
Fügener, A., Grahl, J., Gupta, A., & Ketter, W. (2022). Cognitive challenges in human–artificial intelligence collaboration: Investigating the path toward productive delegation. Information Systems Research, 33(2), 678-696. DOI: https://doi.org/10.1287/isre.2021.1079.
Gordon, J. S. & Nyholm, S. (2024). Ethics of Artificial Intelligence. En The Internet Encyclopedia of Philosophy. Recuperado de: https://iep.utm.edu/ethics-of-artificialintelligence/.
Hernández-Fernández, A. (2024a). Tecnoética en el uso de la inteligencia artificial: el derecho a no ser desnudado. En Perspectivas contemporáneas en educación: innovación, investigación y transformación (1234-1251). Dykinson. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/422475.
Hernández-Fernández, A. (2024b). Inteligencia artificial para docentes según la UNESCO. Educational Evidence. Recuperado de: https://educationalevidence.com/inteligencia-artificial-para-docentes-segun-la-unesco/.
Hernández Fernández, A. (2025a). Inteligencia artificial y diseño. Revista Gráfica, 13(26), 265-288. DOI: https://doi.org/10.5565/rev/grafica.461.
Hernández Fernández, A. (2025b). Intel·ligència artificial i creativitat en l’ensenyament artístic. Revista Imatges Colbacat, 5, 11-20. Recuperado de: https://hdl.handle.net/2117/430178.
Hernández Fernández, A. (2025c). Desnudando mujeres: sesgo de género en la inteligencia artificial generativa de imagen. En: WSCITECH25 (12-24). Recuperado de: https://hdl.handle.net/2117/428809.
Holmes, W., Bialik, M. & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Innerarity, D. (2025). Una teoría crítica de la inteligencia artificial. Barcelona: Galaxia Gutenberg.
Kahneman, D., Sibony, O. & Sunstein, C. R. (2021). Ruido: Un fallo en el juicio humano. Barcelona: Debate.
López de Mántaras, R. (2023). 100 coses que cal saber sobre intel·ligència artificial. Valls: Cossetània Edicions.
Ramírez Marqués, E. (2020). Tecnoètica a l’Educació Secundària Obligatòria. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/333380.
Maleki, N., Padmanabhan, B. & Dutta, K. (2024). AI hallucinations: a misnomer worth clarifying. En 2024 IEEE conference on artificial intelligence (CAI) (133-138). IEEE. DOI: https://doi.org/10.1109/CAI59869.2024.00033.
Martínez, N. (2021). Tecnoètica al segon cicle de l’Educació Secundària Obligatòria (3r i 4t d’ESO). Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/349488.
Miao, F., & Shiohira, K. (2024). AI competency framework for students. UNESCO Publishing. Recuperado de: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391105.
Mokiy, V. (2023). Transdisciplinarity and Artificial Intelligence in the Service of Sustainable Development of Society. Artificial Intelligence and Human Mediation, 61. Recuperado de: Artificial-Intelligence-and-Human-Mediation-Invited-editors-and-coauthors-Leonardo-Costa-and-Mariana-Thieriot.pdf.
Muñoz Cuenca, A. (2022). Futuro, ética y digitalización: una propuesta de introducción de la tecnoética en la asignatura “Tecnología e Ingeniería”. Recuperado de: http://hdl.handle.net/2117/370731.
O’neil, C. (2018). Armas de destrucción matemática: cómo el big data aumenta la desigualdad y amenaza la democracia. Madrid: Capitán Swing Libros.
Ortega y Gasset, J. (1982 [1939]). Meditación de la técnica y otros ensayos sobre ciencia y filosofía. Buenos Aires: Espasa-Calpe Argentina. En: Obras, vol. 21. Madrid: Revista de Occidente.
Pareto, J. & Torras, C. (2024). To each Technology Its Own Ethics? A Reply to Sætra & Danaher. Philosophy & Technology, 37(3), 107. DOI: https://doi.org/10.1007/s13347-024-00798-w.
Pareto, J., Román, B. & Torras, C. (2021). The ethical issues of social assistive robotics: A critical literature review. Technology in Society, 67, 101726. DOI: https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2021.101726.
Quintanilla, M. Á. (2017). Tecnología: un enfoque filosófico y otros ensayos de filosofía de la tecnología. Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica.
Salles, A., Evers, K., & Farisco, M. (2020). Anthropomorphism in AI. AJOB neuroscience, 11(2), 88-95. DOI: https://doi.org/10.1080/21507740.2020.1740350.
van der Rijt, J. W., Mollo, D. C. & Vaassen, B. (2025). AI Mimicry and Human Dignity: Chatbot Use as a Violation of Self-Respect. arXiv preprint arXiv:2503.05723.
Véliz, C. (2021). Privacidad es poder. Madrid: Debate.
Verbeek, P. P. (2005). What things do: Philosophical reflections on technology, agency, and design. University Park: Pennsylvania State Univ. Press.
Verbeek, P. P. (2011). Moralizing technology: Understanding and designing the morality of things. Chicago: University of Chicago Press.
Wingström, Roosa, Hautala, Johanna & Lundman, Riina (2024). Redefining creativity in the era of AI? Perspectives of computer scientists and new media artists. Creativity Research Journal, 36(2), pp. 177-193. DOI: https://doi.org/10.1080/10400419.2022.2107850.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2025 CC Attribution 4.0

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Todas os números de CTS e seus artigos individuais estão sob uma licença CC-BY.
Desde 2007, a CTS proporciona acesso livre, aberto e gratuito a todos seus conteúdos, incluídos o arquivo completo da edição quadrimestral e os diversos produtos apresentados na plataforma eletrônica. Esta decisão é baseada no entendimento de que fornecer acesso livre aos materiais publicados ajuda a ter uma maior e melhor troca de conhecimentos.
Por sua vez, em se tratando da edição quadrimestral, a revista permite aos repositórios institucionais e temáticos, bem como aos sites pessoais, o autoarquivo dos artigos na versão post-print ou versão editorial, logo após da publicação da versão definitiva de cada número e sob a condição de incorporar ao autoarquivo um link direcionado à fonte original.








